संक्षेप रामायणम् - १०

श्लोकः

महोरस्को महेष्वासः गूढजत्रुररिन्दमः ।

अाजानुबाहुः सुशिराः सुललाटस्सुविक्रमः ।। १० ।।

सन्धिः 

महोरस्कः महेष्वासः = महोरस्को महेष्वासः । विसर्ग सन्धिः - उकारः - अतो रोरप्‌लुतादप्‌लुते, स्वर सन्धिः - अाद् गुणः

महेष्वासः गूढजत्रुः = महेष्वासः गूढजत्रुः 

गूढजत्रुः + अरिन्दमः = गूढजत्रुररिन्दमः । विसर्ग सन्धिः - रेफः - रो रि

अाजानुबाहुः + सुशिराः = अाजानुबाहुः सुशिराः 

सुशिराः + सुललाटः = सुशिराः सुललाटः

सुललाटः + सुविक्रमः = सुललाटस्सुविक्रमः । विसर्ग सन्धिः - सकारः - विसर्जस्य सः

Meaning:

महोरस्कः = having broad chest [----]

महेष्वासः = holding mighty bow [great archer/warrior]

गूढजत्रु = whose collar covered with flesh [secret bone]

अरिन्दमः = conqueror of enemies

अाजानुबाहुः = long arms (literally upto the knees)

सुशिराः = good head? 

सुललाटः = having shapely forehead [-----]

सुविक्रमः = very valiant/bold/chivalrous -- possessed of charming gait

Summary:

The description of the qualities continues: great archer, conqueror of enemies, long arms, good head, very valiant, ... 

संक्षेप रामायणम् - ९

श्लोकः

बुद्धिमान् नीतिमान् वाग्मी श्रीमाञ्छत्रुनिबर्हणः । 

विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः ।। ९ ।।

सन्धिः 

बुद्धिमान् + नीतिमान् = बुद्धिमान् नीतिमान्

नीतिमान् + वाग्मी = नीतिमान् वाग्मी

वाग्मी + श्रीमान् = वाग्मी श्रीमान्

श्रीमान् + शत्रुनिबर्हणः = श्रीमाञ्छत्रुनिबर्हणः । व्यञ्जन सन्धिः - स्तोश्रुना श्रुः 

विपुलांसः + महाबाहुः = विपुलांसो महाबाहुः । विसर्ग सन्धिः - उकार: - अतो रोरप्‌लुतादप्‌लुते , स्वर सन्धिः - अाद् गुणः

महाबाहुः + कम्बुग्रीवः = महाबाहुः कम्बुग्रीवः । विसर्ग सन्धिः - जिह्वामूलीय: - कुप्वो क

कम्बुग्रीवः + महाहनुः = कम्बुग्रीवो महाहनुः । विसर्ग सन्धिः - उकार: - अतो रोरप्‌लुतादप्‌लुते , स्वर सन्धिः - अाद् गुणः

Meaningः 

बुद्धिमान् = intelligent, one who has wisdom

नीतिमान्  = sagacious, one who is just

वाग्मी = one who is eloquent

श्रीमान् = glorious [one who is wealthy]

शत्रुनिबर्हणः = destroyer of enemy

विपुलांसः = with large shoulders

महाबाहुः = long forearms

कम्बुग्रीवः = conch-shaped neck

महाहनुः = having stout chin   [big jaws]

Summary:

Rama's qualities are described here: wise, just, eloquent, wealthy, destructor of enemies, one with large shoulders, forearms and jaws, and has a conch-shaped neck. 

संक्षेप रामायणम् - ८

श्लोकः

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः । 

नियतात्मा महाविर्यो द्युतिमान् धृतिमान् वशी ।। ८ ।।

सन्धिः 

इक्ष्वाकुवंशप्रभवः + रामः = इक्ष्वाकुवंशप्रभो रामः । विसर्ग सन्धिः - उकारः - अतो रोरप््लुतादप्‌लुते, स्वर सन्धिः - अाद् गुणः

रामः + नाम = रामो नाम । विसर्ग सन्धिः - उकारः - अतो रोरप््लुतादप्‌लुते, स्वर सन्धिः - अाद् गुणः

नाम + जनैः = नाम जनैः 

जनैः + श्रुतः = जनैः श्रुतः 

नियतात्मा + महाविर्यः = नियतात्मा महाविर्यः 

महाविर्यः + द्युतिमान् = महाविर्यो द्युतिमान् । विसर्ग सन्धिः - उकारः - अतो रोरप््लुतादप्‌लुते, स्वर सन्धिः - अाद् गुणः

द्युतिमान् + धृतिमान् = द्युतिमान् धृतिमान्

धृतिमान् + वशी = धृतिमान् वशी

Meaning: 

इक्ष्वाकुवंशप्रभवः =  Ikshvaku dynasty lords (vibhakti 1, plural, prabhavaha)

रामः = Rama

नाम = name

जनैः = by the people (vibhakti 3, plural)

श्रुतः = heard

नियतात्मा = self restrained soul

महावीर्यः = very powerful     [महाविर्यः = great warrior]

द्युतिमान् = possessed of splendour

धृतिमान् = determined person

वशी = one who has conquered over sense organs [under control]

Summary: 

It was heard by the people that Rama named Ikshvanku dynasty lord had the following qualities: self control, very powerful, possessed of splendour and determination. 

संक्षेप रामायणम् - ७

श्लोकः

बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः ।

मुने वक्ष्याम्यहं बुध्द्वा तैर्युक्तः श्रुयतां नरः ।।७।।

सन्धिः

बहवः + दुर्लभः = बहवो दुर्लभः । विसर्ग सन्धिः - उकारः - अतो रोरप्‌लुतादप्‌लुते, स्वर सन्धिः - अाद् गुणः

दुर्लभाः + च = दुर्लभाश्च । विसर्ग सन्धिः - सकारः - विसर्जस्य सः, व्यञ्जन सन्धिः - स्तोश्रुना श्रुः

च + एव = चैव । स्वर सन्धिः - वृद्धिरेचि

एव + ये = एव ये 

ये + त्वया = ये त्वया 

त्वया + कीर्तिता = त्वया कीर्तिता

कीर्तिता + गुणाः = कीर्तिता गुणाः

मुने + वक्ष्यामि = मुने वक्ष्यामि

वक्ष्यामि + अहम् = वक्ष्याम्यहम् । स्वर सन्धिः - इको यणचि

अहम् + बुध्द्‌वा = अहं बुध्द्‌वा । व्यञ्जन सन्धिः - मोऽनुस्वारः 

बुध्द््वा + तैः = बुध्द्‌वा तैः 

तैः + युक्तः = तैर्युक्तः । विसर्ग सन्धिः - ससजुषोरुः

युक्तः + श्रुयताम् = युक्तः श्रुयताम् 

श्रुयताम् + नरः = श्रुयतां नरः । व्यञ्जन सन्धिः - मोऽनुस्वारः 

Meaning:

बहवः = many 

दुर्लभाः = difficult to be attained 

च = and 

एव = thus

ये  = whereby

त्वया = by you (vibhakti 3)

कीर्तिता = praised/celebrated/asserted

गुणाः = qualities

मुने = Oh sage (vibhakti 8)

वक्ष्यामि = say (as in i will say)

अहम् = i 

बुध्द्‌वा  = to know, understand, comprehend

तैः = by that (vibhakti 3, plural, "thath")

युक्तः = saint who has become one with the Supreme Spirit

श्रुयताम् = please hear [listen]

नरः  = man

Summary: 

Narada says, Oh sage, Listen, I will tell you about the man with the qualities that you described/praised ...

संक्षेप रामायणम् - ६

श्लोकः

श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मिकेर्नारदोवचः । 

श्रुयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ।।६।।

सन्धिः

श्रुत्वा + च = श्रुत्वा च

च + एतत् = चैतत् । स्वर सन्धिः - वृद्धिरेचि

एतत् + त्रिलोकज्ञः = एतत्त्रिलोकज्ञः

त्रिलोकज्ञः + वाल्मिकिः = त्रिलोकज्ञो वाल्मिकिः । विसर्ग सन्धिः - उकारः - अतो रोरप््लुतादप्‌लुते, स्वर सन्धिः - अाद् गुणः

वाल्मिकेः + नारदः = वाल्मिकेर्नारदः । विसर्ग सन्धिः - रेफः - ससजुषो रुः [वाल्मिकिः + नारदः = वाल्मिकेर्नारदः । विसर्ग सन्धिः - रेफः - ससजुषो रुः, स्वर सन्धिः - अाद् गुणः]

नारदः + वचः = नारदोवचः। विसर्ग सन्धिः - उकारः - अतो रोरप््लुतादप्‌लुते, स्वर सन्धिः - अाद् गुणः

श्रुयतामिति + च = श्रुयतामिति च

च + अामन्त्रय = चामन्त्रय । स्वर सन्धिः - अकः सवर्णे दीर्घः

अामन्त्रय + प्रहृष्टः = अामन्त्रय प्रहृष्टः

प्रहृष्टः + वाक्यमब्रवीत् = प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् । विसर्ग सन्धिः - उकारः - अतो रोरप््लुतोदप्‌लुते, स्वर सन्धिः - अाद् गुणः

Meaning: 

श्रुत्वा  = after hearing [listen]

च  = and

एतत् = this

त्रिलोकज्ञः = the knower of three worlds, Narada

वाल्मिकिः = Sage Valmiki

नारदः = Sage Narada

वचः  = told

श्रुयतामिति = hereby listen

च = and

अामन्त्रय = invited

प्रहृष्टः = pleased

वाक्यमब्रवीत् = spoke

Summary: 

The knower of the three worlds, Sage Narada, was pleased and invited Sage Valmiki to listen the answers for his question. 

संक्षेप रामायणम् - ५

Sloka: 

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे। 

महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम् ।।५।।

सन्धिः

एतत् + इच्छामि = एतदिच्छामि । व्यञ्जन सन्धिः - झलां जशोन्ते

इच्छामि + अहम् = इच्छाम्यहम् । स्वर सन्धिः - इको यणचि

अहम् + श्रोतुम् = अहं श्रोतुम् । व्यञ्जन सन्धिः - मोऽनुस्वारः 

श्रोतुम् + परम् = श्रोतुं परम् । व्यञ्जन सन्धिः - मोऽनुस्वारः 

परम् + कौतूहलम् = परं कौतूहलम् । व्यञ्जन सन्धिः - मोऽनुस्वारः

कौतूहलम् + हि = कौतूहलं हि । व्यञ्जन सन्धिः - मोऽनुस्वारः

हि + मे = हि मे

महर्षे + त्वम् = महर्षे त्वम्  

त्वम् + समर्थः = त्वं समर्थः । व्यञ्जन सन्धिः - मोऽनुस्वारः 

समर्थः + असि = समर्थोऽसि । विसर्ग सन्धिः - उकारः - अतो रोरप्‌लुतादप्‌लुते, स्वर सन्धिः - अाद् गुणः, स्वर सन्धिः - एड़ः पदान्तादति

असि + ज्ञातुम् = असि ज्ञातुम्

ज्ञातुम् + एवम् = ज्ञातुमेवम् । व्यञ्जन सन्धिः - मोऽनुस्वारः 

एवम् + विधम् = एवंविधम् । व्यञ्जन सन्धिः - मोऽनुस्वारः  

विधम् + नरम् = विधं नरम् । व्यञ्जन सन्धिः - मोऽनुस्वारः 

Meaning: 

एतत्  = this

इच्छामि = desire/wish

अहम् = I

श्रोतुम् = hearing (shanich prayogam)

परम् = very

कौतूहलम् = curiosity [joyful/happy]

हि = because

मे = to me [vibhakti 6]

महर्षे = Oh sage (vibhakti 8)

त्वम् = you

समर्थः = expert/knowledgeable

असि = are

ज्ञातुम् = knowing

एवम् = thus in this manner

विधम् = quality

नरम्  = man

Summary: 

Sage Valmiki says: This is what I desire because it gives extreme joy on hearing the answer for my questions. Oh Maharishi, you are knowledgeable/an expert and thus know a man 

with such qualities? 

संक्षेप रामायणम् - ४

Sloka: 

अात्मवान् को जितक्रोधो द्युतिमान् कोऽनसूयकः। 

कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे ।।४।।

सन्धि: 

अात्मवान् + कः = अात्मवान् कः 

कः + जितक्रोधः = को जितक्रोधः । विसर्ग सन्धिः - उकारः - अतो रोरप्‌लुतादप्‌लुते, स्वर सन्धिः - अाद् गुणः

जितक्रोधः + द्युतिमान् = जितक्रोधो द्युतिमान् । विसर्ग सन्धिः - उकारः - अतो रोरप्‌लुतादप्‌लुते, स्वर सन्धिः - अाद् गुणः

द्युतिमान् + कः = द्युतिमान् कः 

कः + अनसयूकः = कोऽनसयूकः । विसर्ग सन्धिः - उकारः - अतो रोरप््लुतादप्‌लुते, स्वर सन्धिः - अाद् गुणः, स्वर सन्धिः - एड़ः पदान्तादति

कस्य + बिभ्यति = कस्य बिभ्यति

बिभ्यति + देवाः = बिभ्यति देवाः

देवाः + च = देवाश्च । विसर्ग सन्धिः - सकारः - विसर्जस्य सः, व्यञ्जन सन्धिः - स्तोश्रुना श्रुः

च + जातरोषस्य = च जातरोषस्य

जातरोषस्य + संयुगे = जातरोषस्य संयुगे

Meaning: 

अात्मवान् = self controlled, prudent, wise person 

कः  = who 

जितक्रोधः =  conquered/subdued anger

द्युतिमान् = majestic/bright person

कः  = who 

अनसूयकः  = free from malice/not envious

कस्य = who (vibhakti 6 - as in whose)

बिभ्यति = feared 

देवाः = the Devas 

जातरोषस्य = the birth of anger (vibhakti 6) / when wrath is provoked

संयुगे = in this good world

Summary: 

Valmiki continues: Who is the most prudent person, who has conquered anger, is free from malice/jealousy and whose anger is feared by the Devas of this world?